Mua bán hóa đơn là gì? Mua bán hóa đơn bị xử lý như thế nào?

Mua bán hóa đơn là hành vi tiềm ẩn nhiều rủi ro pháp lý và có thể dẫn đến xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự. Trong bối cảnh cơ quan thuế tăng cường kiểm soát hóa đơn điện tử, doanh nghiệp cần hiểu rõ bản chất hành vi này để tránh vi phạm và bảo vệ hoạt động kinh doanh bền vững. Cùng Taxnet tìm hiểu chi tiết “mua bán hoá đơn là gì” trong bài viết dưới đây.

1. Mua bán hoá đơn là gì?

Mua bán hóa đơn là hành vi mua hoặc bán hóa đơn giá trị gia tăng (GTGT) hay các loại hóa đơn khác mà không phát sinh giao dịch mua bán hàng hóa, cung cấp dịch vụ thực tế, nhằm hợp thức hóa chi phí, kê khai khấu trừ thuế hoặc trốn thuế.

Theo K3 Đ2 Thông tư liên tịch 10/2013/TTLT-BTP-BCA-TANDTC-VKSNDTC-BTC, hành vi mua bán trái phép hóa đơn, chứng từ thu nộp ngân sách nhà nước được hiểu bao gồm các trường hợp sau:

In trái phép hóa đơn, chứng từ thu nộp ngân sách nhà nước là hành vi tự in hóa đơn hoặc tự khởi tạo hóa đơn điện tử khi không đủ điều kiện hoặc không đúng, không đầy đủ các nội dung theo quy định của pháp luật; in hóa đơn giả hoặc khởi tạo hóa đơn điện tử giả;

Phát hành trái phép hóa đơn, chứng từ thu nộp ngân sách nhà nước là hành vi lập tờ thông báo phát hành không đầy đủ nội dung; không gửi hoặc không niêm yết tờ thông báo phát hành hóa đơn theo đúng quy định;

Mua bán trái phép hóa đơn, chứng từ thu nộp ngân sách nhà nước gồm các hành vi sau đây:

Mua, bán hóa đơn chưa ghi nội dung hoặc ghi nội dung không đầy đủ, không chính xác theo quy định;

Mua, bán hóa đơn đã ghi nội dung, nhưng không có hàng hóa, dịch vụ kèm theo;

Mua, bán hóa đơn giả, hóa đơn chưa có giá trị sử dụng, hóa đơn đã hết giá trị sử dụng, hóa đơn của cơ sở kinh doanh, dịch vụ khác để hợp thức hóa hàng hóa, dịch vụ mua vào hoặc cấp cho khách hàng khi bán hàng hóa, dịch vụ;

Mua, bán, sử dụng hóa đơn có sự chênh lệch về giá trị hàng hóa, dịch vụ giữa các liên của hóa đơn.

Hành vi mua bán hóa đơn thường nhằm mục đích hợp thức hóa các khoản chi phí để làm giảm thu nhập chịu thuế, tăng chi phí đầu vào nhằm khấu trừ thuế GTGT, rút tiền khỏi doanh nghiệp thông qua chứng từ khống hoặc che giấu doanh thu thực tế để giảm nghĩa vụ thuế phải nộp. Theo quy định pháp luật Việt Nam, đây là hành vi bị nghiêm cấm và có thể bị xử lý nghiêm khắc tùy theo mức độ vi phạm.

2. Hành vi mua bán hoá đơn bị xử lý như thế nào?

Hành vi mua bán hóa đơn, sử dụng hóa đơn không hợp pháp có thể bị xử lý vi phạm hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự tùy theo tính chất, mức độ và hậu quả gây ra. 

2.1. Xử lý vi phạm hành chính 

Việc xử phạt vi phạm hành chính về hóa đơn hiện được thực hiện theo Nghị định 125/2020/NĐ-CP, được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 310/2025/NĐ-CP. Theo quy định hiện hành, các hành vi sử dụng hóa đơn không hợp pháp hoặc sử dụng không hợp pháp hóa đơn có thể bị xử phạt như sau:

2.2. Truy cứu trách nhiệm hình sự 

Khi hành vi mua bán hóa đơn đủ yếu tố cấu thành tội phạm, cá nhân và pháp nhân thương mại có thể bị xử lý theo Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017), cụ thể theo Điều 200 (Tội trốn thuế) và Điều 203 (Tội in, phát hành, mua bán trái phép hóa đơn).

Trường hợp 1: Sử dụng hóa đơn không hợp pháp để trốn thuế (Điều 200 BLHS)

3. Cách nhận biết và phòng tránh rủi ro liên quan đến hoá đơn bất hợp pháp

Việc tiếp nhận và sử dụng hóa đơn bất hợp pháp có thể khiến doanh nghiệp bị xử phạt hành chính, truy thu thuế hoặc thậm chí bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Vì vậy, doanh nghiệp cần chủ động nhận biết sớm các dấu hiệu rủi ro và xây dựng quy trình kiểm soát chặt chẽ.

3.1. Cách nhận biết hóa đơn bất hợp pháp

Để hạn chế nguy cơ sử dụng hóa đơn sai quy định, doanh nghiệp nên thực hiện các bước kiểm tra sau:

Kiểm tra thông tin người bán: Đối chiếu mã số thuế, tên, địa chỉ doanh nghiệp trên hóa đơn với dữ liệu của cơ quan thuế; xác minh đơn vị còn hoạt động hợp pháp, không bị ngừng hoặc bỏ trốn.

Tra cứu tính hợp lệ của hóa đơn: Kiểm tra số hóa đơn, ký hiệu, mẫu số, ngày lập và trạng thái phát hành trên hệ thống cơ quan thuế; đảm bảo thông tin hiển thị trùng khớp với hóa đơn nhận được.

Rà soát nội dung và hình thức hóa đơn: Kiểm tra đầy đủ các tiêu thức bắt buộc như hàng hóa/dịch vụ, số tiền, thuế suất, chữ ký số; phát hiện kịp thời dấu hiệu sai lệch, tẩy xóa hoặc chỉnh sửa.

Đối chiếu với hồ sơ giao dịch: So sánh hóa đơn với hợp đồng, biên bản nghiệm thu, phiếu xuất/nhập kho và chứng từ thanh toán; đảm bảo phản ánh đúng giao dịch thực tế phát sinh.

Theo dõi cảnh báo từ cơ quan thuế: Cập nhật danh sách doanh nghiệp rủi ro, bị cưỡng chế hoặc ngừng sử dụng hóa đơn; hạn chế giao dịch với đối tác có dấu hiệu vi phạm.

3.2. Giải pháp phòng tránh rủi ro hóa đơn bất hợp pháp

Bên cạnh việc kiểm tra thủ công, doanh nghiệp nên xây dựng quy trình kiểm soát nội bộ và ứng dụng công nghệ để giảm thiểu rủi ro:

Thiết lập quy trình kiểm duyệt hóa đơn đầu vào: Quy định rõ trách nhiệm của bộ phận kế toán trong việc kiểm tra, đối chiếu và phê duyệt hóa đơn trước khi ghi nhận chi phí.

Thực hiện thanh toán qua ngân hàng theo quy định: Thanh toán không dùng tiền mặt giúp đảm bảo tính minh bạch của giao dịch và là căn cứ quan trọng khi cơ quan thuế kiểm tra.

Sử dụng phần mềm hóa đơn điện tử uy tín: Giải pháp như FAST e-Invoice giúp phát hành hóa đơn đúng chuẩn, ký số và lưu trữ an toàn. Đồng thời hỗ trợ tra cứu nhanh, đồng bộ dữ liệu kế toán và giảm rủi ro sử dụng hóa đơn không hợp pháp.

4. Những câu hỏi thường gặp về việc mua bán hóa đơn

4.1. Mua hóa đơn để làm gì?

Trên thực tế, hành vi mua hóa đơn thường nhằm mục đích hợp thức hóa chi phí đầu vào để giảm thu nhập chịu thuế, tăng số thuế GTGT được khấu trừ hoặc rút tiền từ doanh nghiệp thông qua chứng từ khống. 

Một số trường hợp còn sử dụng hóa đơn mua vào để che giấu doanh thu thực tế, điều chỉnh số liệu kế toán hoặc đối phó khi cơ quan thuế kiểm tra. Tuy nhiên, đây là hành vi vi phạm pháp luật, tiềm ẩn rủi ro lớn về xử phạt hành chính, truy thu thuế, phạt chậm nộp và thậm chí bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

4.2. Doanh nghiệp có nên mua bán hóa đơn không?

Câu trả lời là không. Mua bán hóa đơn là hành vi trái quy định pháp luật về quản lý thuế và hóa đơn. Doanh nghiệp tham gia có thể bị:

Xử phạt vi phạm hành chính với mức phạt cao

Bị truy thu thuế và tính tiền chậm nộp

Bị ấn định thuế, loại chi phí, loại khấu trừ thuế GTGT

Bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu đủ yếu tố cấu thành tội phạm

Ngoài rủi ro pháp lý, hành vi này còn ảnh hưởng nghiêm trọng đến uy tín doanh nghiệp, khả năng vay vốn, đấu thầu và hợp tác kinh doanh lâu dài. Thay vì tìm cách hợp thức hóa chi phí, doanh nghiệp nên xây dựng hệ thống kế toán minh bạch, kiểm soát hóa đơn chặt chẽ và tuân thủ đúng quy định pháp luật để phát triển bền vững.

Việc nhận diện đúng hành vi mua bán hóa đơn, hiểu rõ chế tài xử phạt hành chính và trách nhiệm hình sự, cũng như áp dụng các biện pháp kiểm soát hóa đơn chặt chẽ sẽ giúp doanh nghiệp hạn chế rủi ro pháp lý và tài chính. Để tăng cường quản lý hóa đơn minh bạch, tuân thủ quy định thuế và giảm thiểu sai sót, doanh nghiệp có thể tham khảo các giải pháp hóa đơn điện tử và phần mềm kế toán của Taxnet nhằm đồng bộ dữ liệu và nâng cao hiệu quả quản trị.